سرلشكر پاسدار دكتر سيد يحيى صفوى -عضو هيأت علمى دانشگاه امام حسين(ع)

2-1) طرح و مدل تجزيه و تحليل ناحيه‏اى

    در مطالعات و بررسى جغرافياى نظامى، تأكيد بر شيوه تحليل ناحيه‏اى است، ليكن در اغلب موارد نواحى و مناطق مورد بحث در محدوده تقسيمات سياسى كشور و استانى مورد بررسى قرار مى‏گيرد.

بخشى از عوامل و عناصر جغرافيايى از گستره اى وسيع و منطقه‏اى برخوردارند از جمله:

       

  • آب و هوا(اقليم)
  • هيدرولوژى (شبكه آبى)
  • ژئومورفولوژى
  • جغرافياى زيستى
  • توپوگرافى
  • جغرافياى شهرى



جغرافياى روستايى وبرخى عوامل جغرافيايى مانند:

       

  • اراضى حساس وكليدى
  • راههاى دسترسى، معابر و دهليزها
  • موانع طبيعى و مصنوعى
  • ديدگاه و ميدان آتش

پوشش و اختفاء و ساير عوامل مؤثر بيانگر توان وپتانسيل ناحيه‏اى در سطح ميكروو ناحيه‏اى بررسى و تحليل مى‏شوند.
   

2-1-1) بررسى اجمالى عوامل مؤثر در سطح منطقه‏اى و استانى

اقليم :

    از جمله عوامل مؤثر بر نوع و شيوه زندگى است. نوع لباس، مسكن، توان جسمى افراد، متأثر از اقليم است.1 كارآيى سلاحها و تجهيزات در ارتباط تنگاتنگ با شرايط اقليمى است و پاره‏اى از سلاحها در مناطق گرم و مرطوب جنوب بازدهى لازم را ندارند و مواردى نيز در مناطق سرد غرب فاقد كارآيى هستند. تأثير بادها در موفقيت يا شكست يك بمباران شيميايى، پرواز جنگنده‏ها، تأثير مه و ابر در بمباران هوايى، حركت نيروها و تجهيزات بسيارمهم و حياتى است. بارش و نوع آن (باران، برف و تگرگ) شدت و مدت بارش از جمله عناصراقليمى مى‏باشند كه نقش هر يك در يك آفند و پدافند، جابجايى نيرو، عملكرد سلاحها كاملاً مشخص است و نظير اين حوادث در جنگ تحميلى كم نيستند.

آگاهى از شرايط اقليمى حاكم بر هر نقطه از كشور از دو جنبه دفاع و امنيت حائز اهميت مى‏باشد. - با اتكاء بر اين شناخت، مناسب‏ترين سلاح و تجهيزات را براى هر بخش اقليمى‏كشور انتخاب كرد. - بهترين تاكتيك تدافعى را در هنگام خطر ترسيم نمود. در اقليم‏ پارامترهاى‏ مختلفى‏ مورد توجه‏ است كه مهمترين آنان عبارتند از:

  1. روشنايى
  2. دما
  3. بارش
  4. باد و جريانهاى هوايى
  5. فشار
  6. رطوبت
  7. مه و ابر
  8. رعد و برق

لذا بايد يكايك پارامترها را مورد بررسى قرار داد.


روشنايى

    خورشيد و نور آفتاب، مهمترين عامل تغييرات در اقليم است و در رابطه با روشنايى نيز موارد زير مورد توجه مى‏باشد.

    مورد روشنايى ساعات آفتاب و روشنايى مهتاب هم در دفاع و هم در حمله مورد توجه است. در اختفاء و پوشش تجهيزات و نيروهاى نظامى و احتمال وقوع حملات هوايى در جداول روشنايى مدنظر است.




دما

    دما، در كارايى نيروها و تجهيزات يكى از مهمترين پارامترها است. زيرا
     بررسى حداقل مطلق دما براى تعيين اهداف ذيل ضرورى است :

  1. شناخت و تعيين روزهاى يخبندان
  2. آگاهى از ميزان تأثير آن در امر حمل و نقل زمينى
  3. در ساخت و يا سفارش تجهيزات نظامى
  4. در برنامه‏ ريزى جهت سفارش و ساخت وسايل گرمايش در محيط مسكونى (نظامى و غيره)
  5. آگاهى از تأثير اين پارامتر اقليمى بر ميزان ديد افق
  6. تعيين يك نوع البسه مناسب با توجه به حداقل دما



تعيين حداكثر دما نيز به دلايل زير حائز اهميت است :

  1. سفارش و انتخاب تجهيزات نظامى و وسايل سرمايشى
  2. سفارش نوع البسه با توجه به حداكثر حرارت
  3. چگونگى احداث بناهاى مسكونى ( نظامى و غيره)
  4. جهت مقايسه با حداقل دماى ماهانه و ترسيم نقشه‏هاى حرارتى
  5. بطوركلى مطالعات متوسط حداكثر و حداقل دماى ماهانه در توقف‏هاى طولانى مدت يگانهاى رزم مهم مى‏باشد. (7)



تعيين آستانه حرارتى يكى از مهمترين نتايج مطالعات دما است و با آن مى‏توان، مرزهاى حرارتى كه در آن محدوده‏ها تجهيزات نظامى داراى بازدهى مطلوب را انتخاب كرد و... را حتى نيروها را ترسيم نمود.

بارش

در بررسيهاى نظامى كاربردهاى زير از مطالعات بارندگى مدنظر مى‏باشد.

  1. در پدافند منطقه (هوايى - زمينى ) و با توجه به جنس زمين
  2. مؤثر در حركتها و جابجايى‏هاى نيروها است
  3. در احداث نوع ساختمانهاى مسكونى (نظامى و غيره)
  4. در چگونگى احداث راهها
  5. تأثير بر عوامل شيميايى
  6. تأثير بر تجهيزات انفرادى، يگان، جنگ‏افزارها، راهها و پلها
  7. تأثير در برنامه‏هاى زمانبندى شده جهت انتقال نيروها و تجهيزات
  8. تأثير بر هيدرولوژى منطقه
  9. جهت اتخاذ تدابير در مقابله با سيلاب
  10. جهت انتخاب درست و بموقع محل استقرار نيروها



نوع بارش برف و تگرگ نيز اين تأثيرات را خواهد داشت :

  1. حمل و نقل و حركت خودروها و پشتيبانى نيروها
  2. انتخاب نوع تجهيزات در منطقه
  3. عوامل شيميايى
  4. پوشش ميادين مين و ديگر مواضع ايذايى
  5. مؤثر بر سرعت عمليات زمينى



جريان هوا (باد)

    در اثر تغييرات دما در مناطق مختلف باد ايجاد مى‏گردد و با توجه به شدت و ضعف بادها مى‏توانند تأثيرات متفاوتى را بر امور نظامى داشته باشند. از جمله اين تأثيرات مى توان به موارد زير اشاره نمود:

  1. دراحداث فرودگاهها و باندهاى پروازى
  2. در انجام عمليات آفند و پدافندى بخصوص در زمان استفاده از عوامل شيميايى
  3. جهت استفاده بيشتر از امكانات محيط طبيعى در ساخت بناهاى مسكونى
  4. در عملياتهاى قائم هوايى مانند فرود چتربازان
  5. مؤثر در پرواز هلى‏كوپترها، حركت نيروها و تجهيزات
  6. در انتقال و يا انحراف صوت
  7. تأثير در حركت شناورهاى دريايى

در مطالعات ژئومورفولوژى فرسايشى و بويژه فرسايش تراكمى كامل كننده مطالعات كاربردى پارامترهاى ديگر است.




فشار

    عامل مهم ديگرى در مطالعات اقليمى نظامى مورد توجه است فشار هوا مى‏باشد. عامل فشار هم برقدرت پرنده‏هاى مخصوصا عمود پرواز و نيز روى برد انواع سلاح تأثير فراوان دارد ضمنا فشار بر قدرت جسمانى و سلامت افراد تأثير مستقيم دارد. آنان كه از مكانهاى مرتفع به نواحى پست آورده مى‏شوند، در اثر تغيير فشار دچار مشكل مى‏گردند و كسانى كه از نقاط كم‏ارتفاع به نقاط مرتفع برده مى‏شوند، با مشكلاتى روبرو مى‏شوند.

 


رطوبت

    رطوبت عاملى است كه مى‏تواند تأثير مستقيم بر تجهيزات و ادوات مخابراتى داشته باشد و آنها را از كار انداخته و يا دچار مشكل نمايد. رطوبت بر تجهيزات شيميايى تأثير دارد و باعث انتشار عوامل شيميايى است .

    رطوبت به همراه عوامل ديگر از جمله حرارت تأثير فيزيولوژيكى بر نيروى انسانى خواهد داشت و آنان را دچار ناتوانى مى‏كند. همچنين بر تجهيزات و دستگاههاى ناوبرى مانند رادار نيز تأثير منفى دارد.

 


مه و ابر

    مه و ابر براى ديد نيروها چه افقى و چه عمودى تأثير منفى دارد. در حمل و نقل نيروها و تجهيزات نظامى نيز مؤثر است و آنرا دچار مشكل مى‏نمايد. در هنگام آفند و يا پدافند نيز مى‏تواند نقش مثبت و يا منفى داشته باشد و به عنوان استتار و اختفاء نيروها و تجهيزات، در مقابل فعاليتهاى دشمن عمل نمايد.
(8)
 

رعد و برق

    اين عامل مى‏تواند بر روى انواع تجهيزات رادارى - مخابراتى تأثير گذاشته و همچنين پرواز پرنده‏ها را تحت تأثير قرار دهد.

 


هيدرولوژى :

    آب يكى از مواهب الهى و يكى از شگفتيهاى طبيعت است. آب از دو جنبه امنيتى و تاكتيكى و عملياتى2 قابل بررسى است.

    در مطالعات هيدرولوژى پارامترهاى مختلفى مورد توجه است كه مهمترين آنان عبارت هستند از:

      1. بارش
      2. كاهش هاى‏ هيدرولوژيكى
      3. خصوصيات‏ فيزيكى حوضه
      4. سيل
      5. رودخانه
      6. باتلاق
      7. درياچه‏ ها
      8. دريا
      9. آبهاى‏ زيرزمينى(چشمه،چاه،قنات)
      10. شيمى آب
      11. بررسى منابع آب از نظر زيست محيطى




بارش

    در بسيارى از محاسبات مربوط به تعيين ابعاد سرريز سدها و كانالهاى فاضلاب شهرى و پلهاى جاده‏ها و كارهاى مهندسى رودخانه‏ها و آبخيزدارى و موارد مشابه كه بايد محاسبه طراحى آنها، با شدت سيلاب متناسب باشد و مى‏تواند ميزان رواناب‏هاى سطحى را تغيير دهد. پراكندگى و نوع نظم رژيم بارندگى را بايد مورد توجه قرار گيرد كه در تعيين رخدادهاى خشكسالى مؤثر است. ارتفاعاتى را كه پوشيده از برف دائم است و يا تشخيص زمان ذوب شدن آنها دانستن اطلاعاتى در مناطق كوهستانى كه داراى بارش از نوع برف است و نيز ما را جهت طراحى بخشى از عمليات نظامى نظير مين‏گذارى و يا جمع‏آورى و يا تجهيز نيروها متناسب با شرايط مناطق برفگير، كمك مى‏كند.

 


كاهش هاى هيدرولوژيكى

    تبخير بسيار حائز اهميت است. تبخير مانع تبديل كل بارش به سيل مى‏گردد. برآورد مدت زمان لازم جهت خشك شدن زمين و امكان عبور خودروهاى نظامى پس از بارش بخصوص در مناطق با قابليت نفوذ كم مثل مناطق رسى در محدوده اين بررسى قرار مى‏گيرد. همچنين تبخيرآب نشان
     دهنده ميزان تبخير آب بدن انسان و ميزان عطش هر فرد است .

    نفوذ نيز در بخش كاهشهاى هيدرولوژيكى حائز اهميت است و باعث بالا آمدن آبهاى زيرزمينى مى‏شود و نيز موجب ايجاد رطوبت و نشت آب در تأسيسات و سنگرهاى زيرزمينى مى‏گردد و از طرفى باعث كاهش ميزان خطر سيلاب است.

 


خصوصيات فيزيكى حوضه

    در خصوصيات فيزيكى حوضه موارد زير مورد مطالعه قرار مى‏گيرد:

      1. مساحت
      2. شكل حوضه
      3. تراكم‏وزهكشى
      4. شيب متوسط حوضه
      5. طول آبراهه اصلى
      6. جهت حوضه
      7. ارتفاع متوسط حوضه
      8. ليتولوژى و خاك حوضه

مهمترين عامل فيزيكى در تعيين دبى‏هاى حداكثر و حداقل و متوسط است و فرم هيدروگرام بستگى به آن داشته و در بيلان آبى حوضه، دانستن مساحت جز ضروريات اوليه مطالعات مى‏باشد. تأثير فراوانى روى هيدروگرام سيلابها دارد، بطورى كه دبى حداكثر سيلابها با مساوى بودن ساير شرايط فيزيكى در حوضه‏هاى گود بيشتر از حوضه‏هاى كشيده است، زيرا زمان تمركز در حوضه‏هاى گرد كوتاه‏تر بوده و عكس‏العمل آنها نسبت به رگبارهاى سيل‏زا شديدتر از حوضه‏هاى كشيده مى‏باشد. تراكم زهكشى همبستگى‏هاى مستقيمى با دبى‏هاى حداكثر در حوضه‏هاى مختلف دارد و مى‏تواند معرف وضعيت شدت و ضعف مرز آب و فرسايش در قسمتهاى مختلف آن باشد. در ضمن قابليت نفوذپذيرى حوضه را مشخص مى‏سازد.

    عامل شيب نقش اساسى در ميزان رواناب، ميزان نفوذ، شدت سيلاب و ميزان فرسايش دارد.

    تعيين شيب در انتخاب بهترين مسير حركت خودرو و استتار و استقرار نيرو بكار مى‏رود. طول آبراهه يكى از عوامل مهم در تعيين زمان تمركز حوضه مى‏باشد.

    زمان تمركز حوضه آبريز، زمان لازم در بروز طغيانهاى خروجى را مشخص مى‏سازد و براى گروه نظامى معلوم مى‏نمايد كه بعد از چه مدتى طغيانهاى ناشى از رگبارهاى شديدبه خروجى حوضه مى‏رسد و عمليات تجهيز را در مقابل خطرات ناشى از سيلابها ملزم مى‏سازد.

    جهت دامنه‏ها روى تأخير در ذوب برف ناشى از تفاوت حرارتى،
(9)
 رطوبت خاك و در نتيجه پوشش گياهى و همچنين نوع فرسايش تأثير مى‏گذارد.

    ارتفاع متوسط حوضه نقش مهم در نوع بارندگى و ميزان تبخير و وضعيت پوشش گياهى حوضه داشته و روى ضريب رواناب اثر مى‏گذارد. در ارتفاعات بيشتر درجه حرارت كمتر و ميزان نياز به آب كمتر و زمان تداوم برف بيشتر است و فصل سرد طولانى‏تر مى‏باشد.

    ليتولوژى و خاك حوضه در هيدرولوژى و نحوه تبديل بارندگى به جريان آب مؤثر مى‏باشد. در خاكهاى نفوذپذير بارندگى بطور عمده در زمين نفود كرده و جريانهاى زيرقشرى را تقويت مى‏نمايد. در حالى كه در خاكهاى با بافت ريز (مناطق عملياتى جنوب) قسمت زيادى از بارندگى به صورت رواناب سطحى در مى‏آيد. در مناطق آهكى سريعا در شكاف سنگها فرو رفته و آبهاى زيرزمينى را تغذيه و سبب بروز چشمه مى‏گردد.

 


سيل

    در سيل عوامل مختلف بررسى مى‏شود. از جمله هيدروگراف يا آب نمود است. هيدروگراف منحنى تغييرات دبى برحسب زمان است و بررسى آن امكان مطالعه دبى حداكثر سيلاب در يك منطقه، حجم سيلاب و ميزان ذخيره حوضه پس از قطع بارندگى را فراهم مى‏آورد و در طراحى ابعاد سازه‏هاى آبى نظامى نقش اساسى دارد.

    در مجاورت رودخانه‏هاى بزرگ، آب كافى براى مصارف نيروها و تأسيسات نظامى وجود دارد. در مقابل اين موضوع وقوع سيلابهاى مهيب در رودخانه تهديدى جهت تأسيسات و نيروى مستقر در مجاورت آنها محسوب مى‏گردد. از اين رو پيش‏بينى كنترل و مهار سيل لازم است . هدف از رونديابى سيل آن است كه با داشتن هيدروگرافA بتوان هيدروگراف نقطهB در پايين دست رودخانه را تخمين زد .

    براى انجام هرگونه عمليات نظامى با اهميت زياد، در محدوده سيلها و رودخانه‏ها درطراحى‏مهار سيلاب‏وياعبورازرودخانه، نياز به تعيين حداكثر دبى با تفاوت چندين ساله و چندين دهه ساله مى‏باشد.اين عامل مهمترين پارامتر رودخانه‏اى، در ساختن هرگونه تأسيسات از جمله پل و غيره است.

    عامل مقدار ضريب جريان، مشخص كننده مقدار بارندگى است كه حد
     بيشتر از آن ايجاد رواناب كرده و كمتر از آن، موجب كاهشهاى هيدرولوژيكى مى‏گردد.

 


رودخانه

    نوع رودخانه از نظر فصلى و يا دائمى، مرزى يا داخلى ،مى‏تواند در رابطه با عبور و ضرورت احداث پل مناسب، استقرار و تأمين نيازهاى آبى نيرو و ارزش سياسى نظامى تأثير متفاوت داشته باشد.

نقش رودخانه‏ها در عمليات نظامى، با توجه به شرايط طبيعى و فيزيكى آن به عوامل ذيل بستگى دارد:

      1. عرض و عمق رودخانه
      2. سرعت و دبى آب
      3. شكل كناره‏ ها
      4. وضعيت جذر و مد
      5. وسعت اراضى اطراف رودخانه
      6. پوشش گياهى و درختزارهاى اطراف رودخانه
      7. وجود تأسيسات شهرى و روستايى و ميزان جمعيت آنها در اطراف رودخانه
      8. وجود راه هايى كه منتهى به رودخانه مى‏ شوند
      9. پل و استحكامات




باتلاق

    با توجه به بررسى عوامل مختلف مى‏توان گفت باتلاق، از نظر وسعت مى‏تواند تأثيرات مثبت و يا منفى برروى عمليات نظامى داشته باشد. اطلاع از عمق آب به منظور تحركات و تردد قايق و يا عبور نيروهاى پياده لازم است . اطلاع از منابع تغذيه باتلاقها نيز به منظور خشكاندن و يا افزايش سطح آب گرفتگى آن لازم مى‏باشد. اطلاع از آن دسته موجوداتى كه مى‏توانند مورد تغذيه نيروهاى اطلاعاتى خودى يا دشمن قرار گيرد.

    انتشار نيرو و امكان مخفى شدن در آن حائز اهميت است . بيماريهاى ويژه باتلاق كه نيروها را تهديد مى‏كند، در امر مطالعه باتلاقها بايد مورد توجه قرارگيرد.

 


درياچه

    در مطالعه درياچه‏ها بايد وسعت، عمق، و موقع، وضعيت زيستى درياچه، جزاير درياچه و طول مرزهاى مورد مطالعه مشخص شود. چرا كه در انجام عمليات مانور و آموزش مؤثر هستند و از سوى ديگر امكان بهره‏برداريهاى تاكتيكى و استراتژيكى از آنرا ميسر مى سازند.

(10)
 

دريا

    در دريا بايد موارد زير را مورد توجه قرار داد: 1 - طول مرزدريايى، - عمق آنها، 3 - جزاير، 4 - جريانات دريايى، 5 - جزر و مد.

 


آبهاى زيرزمينى

    در قسمت آبهاى زيرزمينى به چشمه، چاه و قنات بايد پرداخته شود. و انواع چشمه از نوع آرتيزين و غيره بايد مورد توجه باشد. تعيين دبى ماهانه چشمه، قنات و چاه كه براى تعيين ميزان بهره‏بردارى حائز اهميت است و طول قنات و موقعيت مظهر و مادر چاه آب، وضعيت زهكشى منطقه در بررسى لازم است، تا بتوان وضعيت امكان بررسى وضعيت آلودگى مشخص شود.

 


شيمى آب

    در شيمى آب خواص ظاهرى ( منظره، برودت، رنگ، بو، مزه) و خواص فيزيكى (حرارت، هدايت‏الكتريكى، راديواكتيويته) خواص شيميايى (گازها، يونهاى اصلى شامل كاتيونها و آنيونها) و موجودات زنده آب مورد بررسى قرارمى‏گيرند.

 


بررسى منابع آب از نظر زيست‏ محيطى

    آب از نظر آلوده‏كننده‏هاى سطحى و زيرزمينى در مصارف نيروهاى نظامى مستقر در يك منطقه كه به صورت كوتاه يا درازمدت مؤثر است، بايستى مورد توجه واقع شود.

 
ژئومورفولوژى :

    نقش و تأثير ژئومورفولوژى در عمليات نظامى بسيار چشمگير و با اهميت است. شكل زمين در نقل وانتقال نيروهاى پياده، حركت و جابجايى تجهيزات جنگى زاويه تير، ديد، شكل سنگر، نوع تجهيزات و ادوات جنگى مورد استفاده قرار مى‏گيرد. بررسى و شناخت شرايط ژئومورفولوژى در هر يك از مناطق كشور براى مكانيابى تأسيسات و اماكن نظامى و بسيارى از موارد تعيين‏كننده است.

    بنابراين شناخت و مطالعه ژئومورفولوژى كشورها يا بعبارتى شناخت بستر طبيعى كشورها عامل اساسى و حياتى در طراحى نظامى بوده و
     برنامه‏ريزان نظامى را در طرح‏ريزى يك پدافند مناسب و متفكرانه كمك مى‏نمايد.

    در مطالعات ژئومورفولوژى موارد زير مورد توجه واقع مى‏شود:

      1. زمين شناسى و خاك منطقه
      2. ارتفاعات و كوهها
      3. فرورفتگي ها
      4. دشتهاى آبرفتى
      5. سواحل


زمين شناسى و خاك

    براى مطالعه اين قسمت بايد جنس زمين، مقاومت خاك، ضخامت، بافت و ساخت آنرا مورد توجه قرار داد. زيرا با مطالعه خاكهاى مختلف در چارچوب ژئومورفولوژى، ميزان قابليت نفوذ آنها مشخص مى‏گردد. ( هر خاكى از قابليت نفوذ بخصوصى برخوردار است كه بايستى ميزان آن مشخص گردد). در مواقع بارندگى و خشكسالى تعيين وضعيت و قابليت نفوذ هر خاكى بدست مى‏آيد به عنوان مثال خاك رس با ماسه مقايسه شود خاك رس نفوذناپذير و ماسه نفوذپذير است و در مواقع بارندگى اگر رس به آستانه سيال بودن برسد، جريان مى‏يابد بطورى كه هر گونه رفت و آمد (بويژه در شيبها) را يا مختل مى‏نمايد و يا بامشكلاتى مواجه مى‏سازد. ماسه برعكس نفوذپذير بوده و آب را در خود نگه نمى‏دارد. واين از جمله مواردى است كه بر روى حركات نظامى و قدرت مانور در حالات مختلف جوى تأثير مى‏گذارد.

 


ارتفاعات

    در بحث ارتفاعات و كوهها بايد جنس، ارتفاع، طول و عرض و جهت گسترش آنها مورد بررسى قرار گيرد. ارتفاعات عمده‏ترين نقش را در موارد نظامى ايفا مى‏كنند و مى‏توانند يك مانع بزرگ و عمده طبيعى و يا برعكس يك عامل تقويت‏كننده در مواقع جنگ قرار گيرند. با مطالعه ارتفاعات دو جنبه تقويت‏كنندگى و بازدارندگى آنها مشخص مى‏گردد.

1 - جنبه تقويت كنندگى، عبارتست از: اختفاء و پوشش - ديد و تير، كاهش اثرات بمباران شيميايى، آفند و پدافند.

2 - جنبه بازدارندگى نيز عبارتست از: تأثير بر روى پروازهاى هلى‏كوپترها، برد دستگاههاى مخابراتى، سلاحهاى منحنى زن و غيره مى‏باشد.
(11)
 

    جنبه‏ هاى ديگر عبارتند از: اينكه آيا انواع خودروهاى نظامى قادر به حركت بر روى ارتفاعات هستند يانه ؟ آيا امكان ايجاد جاده‏هاى نظامى بر روى ارتفاعات وجود دارد؟ فاصله بين ارتفاع و دشت را دامنه‏ها تشكيل مى‏دهند. دامنه از مهمترين واحدهاى مورفولوژيكى محسوب مى‏گردد. دامنه‏ها ممكن است پايدار يا ناپايدار باشند. در دامنه‏هاى ناپايدار پديده‏هايى همچون لغزش - ريزش و خزش وجود دارد و بايد نحوه استقرار يگانهاى پياده و امكان تردد خودروها، استقرار بنه‏هاى پشتيبانى - ادوات و توپخانه مدنظر قرار گيرد.

 


فرورفتگيها

    فرورفتگيها، بطوركلى شامل: دره‏ها و مراحل مختلف تكامل آنها مى‏باشد كه نتيجه آن پديد آمدن پادگانه‏هاى آبرفتى در حاشيه دره‏هاست . با مطالعه دره‏هاى مزبور و حالات پلكانى شكل جانبى آنهاو نحوه عبور و استقرار يگانهاى نظامى، جهت جريان رودخانه‏ها در آنها مناطق مستعد براى احداث پل و جاده‏سازى و وضعيت دره‏ها در مواقع بمب‏بارانها و تأثير آنهابر روى سيستم‏هاى ارتباطى و جابجايى، نحوه اختفاء ديد تير و غيره مشخص مى‏گردد .

 


دشت، صحرا و كوير

    دشتها شامل دشتهاى آبرفتى، بادرفتى، كوير و جلگه‏ها هستند.

    دشتهامناطق پست و مسطحى هستند كه توسط ارتفاعات بلند حاشيه‏اى مشرف بر خود احاطه شده‏اند، جلگه‏ها، زمينهاى مسطح و شيب‏دار بين كوهستان و دريا مى‏باشد. دشتهابلحاظ وسعتشان و با توجه به نوع عمليات از جابجايى نيرو تا عمليات قائم هوايى حائز اهميت است .

    در زمان بارندگى‏ها، ممكن است در سطح دشتها فرورفتگى‏هاى موجود از آب پر شده، تردد ادوات را دچار مشكل كند. دشتها ممكن است بحدى مسطح باشند كه پوشش، ديد و تير را مشكل و يا بيشه‏زارها و تپه‏ماهورها و موانع ديگر در سطح آنها وجود داشته باشد و يا اينكه دشتها و جلگه‏ها در معرض هجوم ماسه‏هاى بادى باشد. در اين صورت ماسه‏ها به كليه ادوات و پايگاههاى نظامى و همچنين تردد خودروها و جابجايى نيروهاى انسانى تأثير بگذارد.
    

    صحراهاى بزرگ در يك منطقه به عنوان يكى از عوامل مشكل‏آفرين در اجراى عمليات نظامى محسوب مى‏شوند. اختلاف درجه حرارت هوا در شب و روز، حركت توده‏هاى شن، عدم وجود منابع آب كافى، مسيرهاى خشك و گرم و طولانى و فقدان جاده‏هاى اصلى، از جمله مشكلات صحرا مى‏باشد و كوير نيز داراى مسائل بسيار پيچيده‏تر بخصوص در زمينه پشتيبانى و تأمين ساز و برگ است.

 


انواع سواحل

    در بررسى نظامى، سواحل صخره‏اى، سواحل سنگلاخى، سواحل ماسه‏اى ...سواحل پست و همچنين سواحل جزاير بايد مدنظر باشد.

    سواحل حد فاصل بين دريا و خشكى هستند. بايد چگونگى شكل‏گيرى خطوط ساحلى مشخص گردد، آيا دريا به ضرر ساحل پيشروى مى‏نمايد يا اينكه پسروى مى‏كند؟ كه هر كدام مسائل خاص خود را دارد و بايستى تأسيسات ساحلى از قبيل لنگرگاهها جهت باراندازى كشتى‏ها و يا توقف ناوشكن‏ها و يا قايق‏هاى كوچك بايد با وضعيت سواحل هماهنگى داشته باشند. يا اينكه ساحل در معرض هجوم ماسه‏ها قرار دارد، اين ماسه‏ها مى‏توانند به بنادر و تأسيسات نظامى و صنعتى موجود در بنادر هجوم آورده و مشكلاتى را ببار آورد.

    در پاره‏اى از موارد زمين لغرشهايى در سواحل پديد مى‏آيد كه بر روى مراكز و تأسيسات مختلف نظامى و صنعتى و پناهگاههاى نظامى واقع در سواحل اثرات زيان‏آورى بجا مى‏گذارد. و در مواردى ديگر نيز پرتگاههايى در سواحل وجود دارد كه بارگيرى و لنگراندازى كشتى‏ها، سوار كردن نيروها يا ديگر ادوات نظامى به ناوشكن‏ها را دچارمشكل مى‏كند.

    شكل سواحل دريا از نظر عمليات نظامى بلحاظ ناهموارى و ارتفاع داراى اهميت است. شكل سواحل در جزاير نيز به منظور ايجاد بندر يا احداث پايگاههاى هوايى و امكان نگهدارى نيروى نظامى تعيين كننده هستند.

 


جغرافياى زيستى :

     جغرافياى زيستى رابايد ماحصل تركيب سه عامل مهم اقليم - هيدرولوژى و ژئومورفولوژى دانست . اقليم هر منطقه شرايط
(12)
 هيدرولوژيكى خاصى را ديكته مى‏كند. در مناطق پرباران شرايط خاص آن مناطق حاكم است و در مناطق خشك شرايط مناطق كويرى، شرايط هيدرولوژيك هر منطقه بعلاوه شرايط ژئومورفولوژيك ايجاد نوع خاصى از زندگى گياهى و جانورى را بوجود مى‏آورد.

    در مناطق پرباران تنوع گياهان و جانوران قابل مشاهده است، ولى در مناطق كم باران عدم تنوع در زندگى گياهى و جانورى ملاحظه مى‏گردد.

    جنگلهايا درختزارها، بيشه‏ها، مراتع، صحراها همه داراى زندگى جانورى خاص خود هستند و شرايط زيست محيطى ويژه‏اى را دارند.

    پراكنش جغرافيايى زندگى گياهى و جانورى هر منطقه را جغرافياى زيستى آن منطقه بايد دانست .

    تأثير وجود انواع پوشش گياهى بر عملياتهاى نظامى حائز اهميت است. چرا كه وجود جنگل مى‏تواند در تحركات نظامى و آفند و پدافند عامل مثبت يا منفى باشد و همچنين در عملياتهاى چريكى مى‏تواند عامل اختفاء و استتار بسيار مهمى باشد. زندگى جانورى در هر نقطه‏اى مى‏تواند براى رزمندگان عامل مثبتى در جهت استفاده در تغذيه و يا باربرى باشد.

 


    در جغرافياى زيستى عوامل ذيل مورد توجه و مطالعه است .

الف - پوشش گياهى (1- جنگل و درختزار، 2 - مرتع، 3 - باغات و مزارع، 4 - پوشش گياهان آبزى )

ب - پوشش جانورى (1 - حيوانات اهلى، 2 - حيوانات وحشى)

 


پوشش گياهى

    تنوع گونه‏هاى گياهى در هر منطقه جغرافيايى مهمترين پديده زيست محيطى مؤثر در فعاليتهاى نظامى است. عملكرد انسان در محيط طبيعى بلحاظ تغذيه نيروى انسانى، خودكفايى منطقه، فعاليتهاى نظامى و تشخيص پتانسيل و استعداد منطقه متأثر از وضعيت روئيدنيها و پوشش گياهى منطقه است.

 


جنگلها

    وجود مناطق جنگلى به صور مختلف انبوه يا پراكنده در مناطق مرزى عامل مؤثرى در طرحهاى نظامى است. مسئله استتار و تجمع نيرو متناسب با منطقه جنگلى مورد توجه است.
    

    پوشش گياهى درزمينه تأمين ديد و تير، استتار، اختفاء وتسهيل ياكندنمودن حركت ستونهاى نظامى تأثيربسزايى دارد.

    ميزان تراكم و پوشش مى‏تواند باعث استتاركم و متوسط و يا خوب شود. در مواقعى كه پوشش گياهى 60% - 40% است استتار نسبتا مناسبى در پى دارد ولى حركت ستونهاى زرهى و مكانيزه را با مشكل مواجه مى‏كند. در انبوهى 80% - 60% استتار بسيار مناسب ايجاد مى‏كند ولى حركت موتوريزه فقط با انجام كارهاى مهندسى فراوان امكان‏پذير است .در تراكم 100%- 80% استتار كامل ايجاد مى‏كند ولى حركت خودروها و تانكها غيرممكن است و فقط نيروهاى پياده چريكى در اين مناطق مى‏توانند فعاليت نمايند.

 


اشكوب بندى

    درختان و پوشش گياهى داراى طبقات متفاوتى هستند.

    پوشش گياهى با ارتفاع بيش از 25 متر اثرات منفى بر روى فعاليت پروازى هلى كوپتر و تيراندازى با سلاحهاى تير منحنى دارد. پوشش‏هاى با ارتفاع 10 تا 25 متر مى‏تواند در فعاليت پروازى هلى‏كوپتر و تيراندازى با سلاحهاى منحنى‏زن ايجاد مشكل كند. گياهان با ارتفاع 8 تا 10 متر در صورت فشرده بودن مى‏تواند استتار كامل ايجاد كند و مانع فعاليت توپخانه‏ها و خمپاره‏اندازها شود. گياهان با ارتفاع 5 تا 8 مى‏تواند جهت استتار نيروهاى پياده و خودروها مى‏تواند مورد استفاده واقع شود.

 


فرم بيولوژيك درختها

    درختان پهن برگ داراى ضريب استتار بيشترى نسبت به درختان سوزنى برگ هستند و همچنين درختان با قطر زياد مى‏توانند پوشش استتارى مناسبى را جهت استفاده نفرات پياده ايجاد نمايند.

    پوشش و استتار درختان پهن برگ (خزان كننده) در زمستان به مراتب كمتراز فصل تابستان است. ولى درختان هميشه سبز در كليه فصول سال داراى پوشش و استتار مناسب هستند.

    پوشش گياهى مى‏تواند باعث بالارفتن روحيه افراد گردد. ضمنا در جنگلها انواع بيماريهاى خاصى وجود دارد كه بايد مورد توجه واقع شود.

    در عين حال پوشش گياهى موجود در هر منقطه با توجه به آب و هواى آن باعث مشكلات تنفسى (بخصوص در مواقع شب) مى‏شود و مى‏تواند در
(13)
 استقرار و يا عدم استقرار نيرو تأثير داشته باشد.

 


مراتع

    مراتع با توجه به تراكم مى‏تواند در امر استتار و نيز ايجاد مانع در حركت نيروها و خودروها ايجاد نمايد.

    همچنين ارتفاع مراتع و درختچه‏ها اگر 1 تا 5/2 متر باشد، باعث پراكندگى نيروها و ايجاد مزاحمت در حركت ادوات سنگين و يا نيمه سنگين باشد.

 


باغات و مزارع

    باغات و مزارع علاوه بر اثرات گفته شده مى‏تواند در تغذيه نيروها حائز اهميت باشد و مورد توجه واقع شود.

 


گياهان آبزى

    گياهان آبزى، گياهانى هستند كه در تالابها، مردابها و سواحل مى‏رويند. اين گياهان انواع نى، انواع حرا، انواع مندل، نيلوفر آبى و غيره را شامل مى‏شود.

    گياهان آبزى در مناطق مختلف مى‏توانند به عنوان مانع و هم به عنوان عامل مفيد براى نيروهاى خودى يا دشمن عمل نمايند.

    تراكم گياهان آبزى زمينه را براى سنگرسازى در داخل آنها فراهم نموده و مانعى در جهت جلوگيرى از حركت شناورها مى‏تواند داشته باشد. ارتفاع گياهان آبزى مى‏تواند زمينه‏ساز هر گونه سنگرسازى و ايجاد موانع در حركت شناورها فراهم كند.



پوشش جانورى

    حيوانات هر منطقه را بايد ماحصل پوشش گياهى آن منطقه دانست و در پوشش جانورى بايد : 1 - حيوانات اهلى، 2 - حيوانات وحشى،  مورد توجه باشند.

 


حيوانات اهلى

    حيوانات اهلى مى‏توانند در امر تغذيه نيروها مورد استفاده قرار گيرند.
     همچنين در امر حمل بار، سلاح، تجهيزات و حمل مجروح مورد استفاده قرار گيرند.

    همچنين حيوانات اهلى نگهبان نيز مى‏توانند در امر مراقبت و حفاظت نيروها و مقرها مورد استفاده باشد.

 


حيوانات وحشى

    حيوانات وحشى به حيوانات حلال گوشت و حرام گوشت تقسيم مى‏شوند.

    انواع حيوانات وحشى كه مى‏توانند در جهت تغذيه نيروها مورد استفاده واقع شوند مخصوصا نيروهاى جنگهاى نامنظم و يا حيواناتى كه مى‏توانند به نيروها صدمه وارد كنند.

    بايد موجودات و حيوانات موذى كه باعث از بين رفتن اغذيه و وسايل شوند را مورد توجه قرار داد و يا حيوانات و جانوران گزنده و سمى كه باعث وحشت نيروها هستند. شناخت حشراتى كه مى‏توانند ناقل انواع بيماريهاى خاص باشند، بايستى مورد توجه قرار گيرد.

 


توپوگرافى :

    مهمترين عامل جغرافيايى در بررسيهاى نظامى توپوگرافى زمين است و نقش تعيين كننده در تحليل منطقه‏اى و ناحيه‏اى دارد. موقعيت طبيعى كوهستانى در عمليات نظامى، نسبت به مناطق جلگه‏اى بسيار مشكل‏تر است. در كوهستان به موانع و مخاطراتى برخورد مى‏شود كه نيروها بايد توانايى اجتناب و گذر از آنها را داشته و بتوانند به مشكلات غلبه پيدا كنند. تغييرات شديد درجه حرارت، بادها، فقدان محلهاى باز جهت استقرار نيرو و جاده‏هاى وسيع و مطمئن براى حركات عمده قوابخصوص واحدهاى سنگين زرهى مشكلات فراوانى به وجود مى‏آورد.

    به دليل وجودتنگه‏ها و گذرگاههاى كوهستانى، جهت چين‏خوردگيها، شكل و جهت ارتفاعات متناسب با صحنه نبرد و خطوط دشمن نيز در عمليات نظامى مؤثر است. جنس ارتفاعات از لحاظ سنگ و خاك و نيز پوشش گياهى اعم از جنگل‏هاى متراكم ياتك‏درخت و پراكنده نيز حائز اهميت مى‏باشد. جهت كوههاى حاشيه دشت‏ها خود داراى شرايط ويژه‏اى
(14)
 و منطقه تپه ماهور داراى موقعيت خاصى است. از نظر جغرافياى نظامى يك منطقه، دهليزها ، معابر، گردنه، پرتگاه و غيره، رودخانه‏ها و شيب آنها، دريا و عمق سواحل، صحرا و جنگل هر يك نقش گسترده‏اى در تعيين و اتخاذ تصميم طرحها و برنامه‏هاى عمليات نظامى يك منطقه دارند.

    در منطقه كوهستانى، نيروى غالب را پياده تشكيل مى‏دهد و نيروى زرهى فاقد تحرك بوده و حركات آنها به جاده و تنگه محدود مى‏شود. نيروهاى پياده در كوهستان فاقد آرايش نظامى بوده و به صورت ستونى جابجا مى‏شوند. مناطق كوهستانى على‏الخصوص، مناطق پوشيده از جنگل براى انجام عمليات چريكى و پارتيزانى مساعد و براى دفع آن نامساعد است. عليرغم پيشرفت تكنولوژى در ساخت ماهواره‏ها و موشكها، باز هم مناطق كوهستانى بهترين مواضع براى دفاع محسوب مى‏شوند. كوهستان براى پدافند چه در بعد سرزمينى و چه در بعد منطقه‏اى عامل مهمى است.



جغرافياى شهرى :

    شهرمحدوده مكانى خاصى است كه با وجود تمايزى همچون تعداد و تركيب جمعيت، نوع جمعيت، سبك معمارى، نقش شهر و كاركردهاى شهرى و ساير عوامل مؤثر وجود دارد. تعيين و تشخيص پتانسيل دفاعى شهرها، نقاط بحران خيز، مناطق آسيب‏پذير و استعداد نيروى مؤثر در دفاع با توجه به اصول و مبانى جغرافياى شهرى امكان‏پذير است.

    در جغرافياى شهرى عوامل ذيل مورد توجه و بررسى قرار مى‏گيرد:

      • جغرافياى كالبدى (توزيع فضايى كاربريهاى شهرى، وضعيت كمى و كيفى فضاى‏كالبدى و كاركردهاى مختلف شهرى و ميزان كمبودها، بافت و سازمان شهرى، محدوده محلات، وضعيت كلى ساختمانهاى مسكونى، ادارى، تجارى از نظر كيفيت ساختمانى، پناهگاههاى عمومى و خصوصى و غيره)؛
      • مالكيت (وضعيت مالكيت اراضى " خصوصى، عمومى، متعلق به شهردارى، زمين شهرى، موقوفه")؛
      • كالبد تاريخى (وضعيت كالبدى بنا و محوطه‏هاى تاريخى)؛
      • كميت و كيفيت تجهيزات شهرى؛
      • انرژى ( مراكز توليد انرژى، نيروگاهها، پالايشگاهها، ظرفيت توليد - مراكزنگهدارى و توزيع انرژى، پست تقويت برق - انبارهاى سوخت، شبكه توزيع برق، مراكز فروش و توزيع فرآورده‏هاى نفتى، شبكه گاز شهرى و ايستگاههاى تقويت ورله، نيروى شاغل در بخش انرژى، ميزان مصرف، الگوى مصرف و غيره) ؛
      • شبكه ارتباطى عبورى منطقه شهرى ( شبكه ارتباطى شهرى، وضعيت راهها و جاده‏هاى دسترسى، مشخصات فنى راهها و شبكه ارتباطى)؛
      • حمل و نقل بين شهرى؛
      • حمل و نقل درون شهرى (شبكه حمل و نقل شهرى، انواع خيابانهاى اصلى و فرعى، جهات خيابانها و معابر اصلى، تقاطع‏ها، تراكم نسبى تردد، كيفيت و ظرفيتهاى شبكه دسترسى شهرى و كمبودها و نواقص شبكه حمل و نقل شهرى )؛
      • راه آهن ( شبكه راه‏آهن، مسيرها، ايستگاهها، تأسيسات و تجهيزات، ظرفيت و امكانات توسعه)؛
      • شبكه هوايى (فرودگاهها)؛
      • شبكه دريايى (شبكه ارتباطى بنادر و سواحل؛
      • تأسيسات و تجهيزات بنادر، خطوط و مسيرهاى دريايى) - مخابرات (پست و مخابرات، تجهيزات و دفاتر پست و مخابرات، بيسيم، تلگراف و تلكس)؛
      • تأسيسات و تجهيزات شهرى و تجهيزات ادارى و فنى؛





جغرافياى روستايى :

    نواحى و مراكز روستايى اثرات مهمى در فعاليتهاى نظامى دارند. اين نقش در دوران دفاع مقدس به خوبى مشخص بود. هر يك از روستاها بلحاظ سازمان از زندگى خودكفا و تركيب آنها، تجمع روستايى يك‏ناحيه‏بيانگر پتانسيل‏وتوان ابعاد مختلف اجتماعى، اقتصادى و سياسى/ نظامى آن ناحيه است. بطوركلى نقش نواحى روستايى را در عمليات كلاسيك يا اقدامات امنيتى با توجه به تأثير آن در هر يك از محورهاى ذيل مى‏توان خلاصه نمود.

      • تأمين نيروى انسانى بومى محلى؛
      • تأمين آذوقه؛
      • تأثير پراكندگى ياتجمع آباديها در يك ناحيه؛ (15)
      • تركيب جمعيتى؛
      • نقش شبكه‏ ها و محورهاى ارتباطى نواحى روستايى در سهولت يا ممانعت از تردد و نقل و انتقال نظامى؛
      • وجود مراكز حساس و مهم در قلمرو روستاو لزوم حفاظت و حراست؛
      • ويژگي هاى خاص طبيعى (استعدادو امكانات، موانع ومشكلات) و نقش نواحى روستايى در تحقق ارتش بيست ميليونى.

 


پي نوشت :
1) انسان در درجه حرارت معين فعاليت فكرى و بدنى بيشترى داشته و بالاتر و پايين‏تر
از آن حد دچار مشكل شده و از فعاليت او كاسته مى‏شود. چرا كه بدن انسانها براى تطبيق خود با دماى بحرانى مجبور به فعاليت اضافى شده و از انرژى مضاعف بهره مى‏برد. لذا دچار خستگى زودرس شده و از بازدهى كار او بشدت كاسته مى‏شود. از طرفى انسانها درجه حرارتى معين را به طور طبيعى و درجه حرارتهايى را نيز با استفاده و كمك گرفتن از تجهيزات ديگر تحمل مى‏كنند و درجه حرارتهايى نيز به هيچوجه براى انسان قابل تحمل نيست و صدمات غير قابل جبرانى به او وارد مى‏كند و باعث صدمه ديدن او مى‏شوند. يك رزمنده نيز با تجهيزات و لوازمى كه بالاجبار همراه اوست در دماى معينى كارآيى و بازدهى خوب و مطلوبى داشته بالاتر و پايين‏تر از آن از ميزان كارآيى او بشدت مى‏كاهد، به طورى كه تحمل آن امكان‏پذير نبوده و رزمنده را از پا در مى‏آورد.

Collins, John M: Military Geography for and the public,

Brasseys, WASHINGTON. LONDON, 1998, P.339-341.

2) صفوى، دكتر سيد يحيى: مقدمه‏اى بر جغرافياى نظامى ايران جلد اول - شمالغرب و غرب كشور، سازمان جغرافيايى، تهران

نوشتن دیدگاه

تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید